ჯვრის მონასტერი

337 წელს ქართლის მეფე მირიანმა ქრისტიანობა სახელმწიფო რელიგიად გამოაცხადა. ქალაქ მცხეთაში, მტკვრისა და არაგვის შესართავთან მოინათლა სრულიად ქართლი. გახარებულმა ბიზანტიის იმპერატორმა, კონსტანტინე დიდმა, ქართველებს მრავალი სიწმინდე უბოძა, მათ შორის, გამორჩეული ადგილი წმიდა მიწაზე, იერუსალიმში.

გადმოცემის მიხედვით, ამ ადგილას აბრაამის ძმისწულ ლოთს სამი ხე დაურგავს - სარო,ფიჭვი და ნაძვი. შემდეგ ეს ნერგები სასწაულებრივად შეერთებულან და ერთ დიდ ხედ ქცეულან. ისრაელის მეფის - დავით მეფსალმუნის ძეს სოლომონს იერუსალიმში ტაძრის აშენება განუზრახავს. მეფის ბრძანებით, მშენებლობისათვის ეს ხე მოუჭრიათ, მაგრამ აღარ გამოუყენებიათ, იქვე ხიდად გაუდიათ პატარა ღელეზე. წმიდა გადმოცემის თანახმად, სწორედ ამ ხისაგან გაკეთდა ჯვარი, რომელზეც გააკრეს მაცხოვარი ჩვენი იესო ქრისტე.

აი, ასეთი წმიდა ადგილი უბოძა ბიზანტიის იმპერატორმა მეფე მირიანს. ჯვრის მონასტერი კი იქ ვახტანგ გორგასალს აუგია V საუკუნეში, მაგრამ VI-XI საუკუნეებში ის არაერთხელ დარბეულა.

 

XI საუკუნეში საქართველოს მეფე ბაგრატ კურაპალატმა ჯვრის მონასტრის აღდგენა განიზრახა და იერუსალიმში დიდძალი შესაწირით ამბა1 პროხორე გაგზავნა.

ღირსმა მამამ ყოველმხრივ შეამკო მონასტერი. მან თავის გარშემო 80 ქართველი ბერი შემოიკრიბა და სამონასტრო კანონი (ტიპიკონი) დაუწესა.

ჯვრის მონასტერი პალესტინაში მდებარე ქართული კერების ცენტრად იქცა. XI საუკუნეში იერუსალიმი თურქ-სელჩუკებმა დაიპყრეს. მათ ჯვრის მონასტერი დაარბიეს და ნაწილობრივ დაანგრიეს კიდეც. დანგრეული მონასტრის აღდგენა დავით აღმაშენებელმა ითავა. ამ დროს სავანე განახლდა და მოიხატა.

XII საუკუნეში, როცა იერუსალიმი ეგვიპტის სულთანმა სალადინმა დაიპყრო, ჯვრის მონასტერი კვლავ მძიმე მდგომარეობაში აღმოჩნდა. თამარ მეფემ საგანგებო ელჩობა მიავლინა იერუსალიმში, რათა მონასტრის მატერიალური და უფლებრივი მდგომარეობა გაეუმჯობესებინა. საქართველოს ძლიერებამ მნიშვნელოვნად განაპირობა ჯვრის მონასტრის შენარჩუნება და აღორძინება, მაგრამ ეს დიდხანს არ გაგრძელებულა. XIII საუკუნეში მონასტერი ქართველებს ჩამოერთვათ და ის მეჩეთად2 გადაკეთდა.

XIV საუკუნეში მეფე დავით VIII დიდი ძალისხმევით მონასტერი კვლავ დაუბრუნდათ ქართველებს. აქ აღშენებლობითი საქმიანობა გაჩაღდა. მაგრამ XVI საუკუნეში პალესტინა ოსმალებმა დაიკავეს და ჯვრის მონასტრის უფლებები მნიშვნელოვნად შეიზღუდა.

იმ ხანებში სავანეს დიდი დახმარება გაუწია სამეგრელოს მთავარმა, ლევან II დადიანმა. მისი შეწირულობით შეკეთდა მთავარი ტაძარი, მოიხატა კედლები და გუმბათი.


ჯვრის მამის ტაძარი თბილისში

XVII საუკუნეში მატერიალური სიდუხჭირის გამო მონასტერს დიდი ვალი დაედო, რისგანაც ის ქართლის მეფე გიორგი XI გამოიხსნა.

იერუსალიმის ჯვრის მონასტერს თავისი სახსრებით ინახავდა თბილისში, ვახტანგ გორგასლის დროს აგებული ტაძარი, რომელსაც თავიდან „გოლგოთა“ ჰრქმევია, ჯვრის მონასტრის მამობილად ქცევის შემდეგ კი მისთვის „ჯვრის მამა“ უწოდებიათ. ასე ჰქვია ამ ტაძარს დღესაც, თუმცა სამწუხაროდ, თავისი შვილობილი აღარ ჰყავს.

XVII საუკუნის ბოლოს, პალესტინაში მდებარე სხვა ქართული კერების მსგავსად, ჯვრის მონასტერიც იერუსალიმის საპატრიარქოს დაქვემდებარებაში შევიდა. აქ ბერძნილი სასულიერო სემინარია გაიხსნა. ბერძნები ყველანაირად ცდილობდნენ მიეჩქმალათ ჯვრის მონასტრის კავშირი ქართულ კულტურასთან, ასევე დაემალათ იქ ქართველთა მოღვაწეობის ფაქტები. მათ საგანგებოდ გადაღებეს ქართული ფრესკები.

ძველი ქართული წყაროების მიხედვით, ჯვრის მონასტრის ერთ-ერთ სვეტზე გამოსახული უნდა ყოფილიყო დიდი ქართველი პოეტის - შოთა რუსთაველის პორტრეტი. მის მოსაძიებლად 1960 წელს იერუსალიმში გაემგზავრა იერუსალიმის ჯვრის მონასტრის ქართულ სიძველეთა შემსწავლელი სამეცნიერო ექსპედიცია ი. აბაშიძის, ა. შანიძისა და გ. წერეთლის შემადგენლობით. მათ მართლაც მიაგნეს სვეტს, მაგრამ ის შავი საღებავით დაფარული აღმოჩნდა. საღებავის ზედა ფენის მოშორების შემდეგ ფრესკა გამოჩნდა. წმინდა იოანე დამასკელისა და წმიდა მაქსიმე აღმსარებლის წინაშე მუხლმოდრეკილი და ხელებაპყრობილი ლოცულობს შოთა რუსთაველი. პოეტის გამოსახულების ქვეშ მინაწერია: „რუსთველი“. აქვეა წარწერაც: „ამისა დამხატავსა შოთა(ს) შეუნდვნეს ღმერთმან, ამინ“.

ექსპედიციამ შოთა რუსთაველის პორტრეტის ფოტოასლების გარდა სხვა მნიშვნელოვანი მასალაც ჩამოიტანა საქართველოში. ი. აბაშიძემ კი შესანიშნავი ლექსების ციკლი მიუძღვნა ამ ექსპედიციას, რომელსაც „პალესტინა, პალესტინა...“ უწოდა.

ჯვრის მონასტერი ქართული სულიერების კერა იყო. აქ შეიქმნა არაერთი ჰაგიოგრაფიული3 თხზულება: „პროხორეს ცხოვრება“, „ლუკას წამება“, „ნიკოლოზ დვალის მარტვილობა“ და სხვა. შედგა კრებულები, გამრავლდა ხელნაწერები.

სხვადასხვა დროს ჯვრის მონასტერში მოღვაწეობდნენ ზოსიმე კუმურდოელი, ლუკა იერუსალიმელი, ნიკოლოზ დვალი. ერთი გადმოცემით, აქ უმოღვაწნია არსენ იყალთოელსაც. ერთხანს თითქოს აქ ყოფილა შოთა რუსთაველიც.

ჯვრის მონასტრის ხელნაწერთა დიდი ნაწილი იერუსალიმის საპატრიარქოს ბიბლიოთეკაშია დაცული, ნაწილი კი თბილისში, ქუთაისში, ვენაში, ლონდონში, პარიზსა და სხვა ქალაქებში.

სამწუხაროდ, დღესდღეობით ჯვრის მონასტერი ქართველებს აღარ გვეკუთვნის. იქ უკვე საუკუნეებია, რაც ლოცვა-ვედრება ქართულად აღარ აღევლინება.

 

1ამბა - მამაო
2 მეჩეთი - მაჰმადიანთა სალოცავი
3 ჰაგიოგრაფიული - სასულიერო შინაარსის